سیستم فرمان خودرو یکی از حساسترین بخشهای ایمنی است و دو قطعه کلیدی در آن «سیبک فرمان» (Tie Rod End) و «قرقری فرمان» یا «شغالدست» (Inner Tie Rod یا Tie Rod Inner) هستند. این دو قطعه با هم حرکت چرخش جعبه فرمان یا شفت جعبه را به چرخهای جلو منتقل میکنند تا خودرو به چپ و راست بچرخد. هرگونه لقی، پارگی یا خرابی در این قطعات مستقیماً باعث لرزش فرمان، کشیدن خودرو به یک سمت، ساییدگی غیرعادی لاستیک و در موارد شدید از دست رفتن کامل کنترل خودرو میشود.
سیبک فرمان (Outer Tie Rod End)
قطعه انتهایی که به توپی چرخ (Knuckle) متصل میشود. دارای یک گوی فلزی داخل کاسه است و با یک گردگیر لاستیکی محافظت میشود.
کارکرد: اجازه میدهد چرخ هنگام فرمان دادن هم بچرخد و هم بالا و پایین برود (در دستاندازها) بدون اینکه لقی ایجاد شود.
چپ و راست بودن: کاملاً متفاوت هستند (سیبک سمت راننده و سمت شاگرد رزوه و زاویه متفاوتی دارند) – هرگز نمیتوان آنها را جابجا کرد.
علائم خرابی:
• لرزش فرمان مخصوصاً در سرعت ۸۰–۱۱۰ کیلومتر
• صدای تقتق یا جیرجیر از جلوی خودرو هنگام چرخاندن فرمان در حال حرکت یا توقف
• لقی قابل دیدن در چرخ هنگام تکان دادن با دست (چرخ را بالا بزنید و ۳ و ۹ یا ۶ و ۱۲ بگیرید و تکان دهید)
• ساییدگی ناهمگون و دندانهدار لاستیک جلو
• کشیدن خودرو به یک سمت حتی بعد از بالانس و تنظیم فرمان
• پارگی گردگیر و خروج گریس → ورود آب و گل → خرابی سریع گوی
چرا خراب میشود؟ پارگی گردگیر → ورود آب و شن → زنگ زدن و ساییده شدن گوی → لقی → شکستن کامل در سرعت بالا.
زمان تعویض: به محض مشاهده لقی یا پارگی گردگیر (حتی اگر هنوز لقی ندارد) باید تعویض شود.
نکته مهم: همیشه جفت (چپ و راست) تعویض شود و بعد از تعویض حتماً تنظیم فرمان (میزان فرمان) انجام شود.
قرقری فرمان (Inner Tie Rod یا Tie Rod Inner)
قطعه داخلی که مستقیماً به جعبه یا شانه فرمان (Rack) وصل میشود و از یک طرف به سیبک فرمان متصل است. داخل یک گردگیر آکاردئونی بزرگ قرار دارد.
کارکرد: انتقال دقیق حرکت جعبه فرمان به سیبک و چرخ.
چپ و راست بودن: معمولاً یکسان هستند اما طول و رزوه در بعضی خودروها متفاوت است (مثل پراید، پژو ۲۰۶، سمند).
علائم خرابی:
• لقی زیاد فرمان (فرمان شل و ول است)
• صدای تقتق از داخل گردگیر بزرگ هنگام چرخاندن کامل فرمان
• کشیدن خودرو به یک سمت
• پارگی گردگیر آکاردئونی و خروج گریس
چرا خراب میشود؟ پارگی گردگیر → ورود آب → زنگزدگی گوی داخلی → لقی → در موارد شدید پاره شدن کامل و قفل شدن فرمان.
تشخیص: خودرو را روی جک بالا ببرید، دست را زیر گردگیر بزرگ بگذارید و فرمان را کامل به چپ و راست بچرخانید؛ اگر حرکت اضافی یا صدا احساس کردید، قرقری خراب است.
تعویض: نیاز به ابزار مخصوص قرقریکش دارد. بعد از تعویض حتماً میزان فرمان دقیق انجام شود.
چرا باید قطعه با کیفیت بخریم؟
سیبک و قرقری تقلبی یا بیکیفیت معمولاً از ۵۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ کیلومتر بیشتر دوام نمیآورند و در سرعت بالا میتوانند کاملاً بشکنند و باعث تصادف شوند. برندهای معتبر (MOOG، Lemförder، Delphi، CTR، ۵۵۵ ژاپن، RBI تایلند) حداقل ۶۰ تا ۱۰۰ هزار کیلومتر کارکرد دارند. هرگز به قیمت ۱۰۰–۲۰۰ هزار تومان ارزانتر جان خود و خانوادهتان را به خطر نیندازید.
مراحل تعویض سیبک و قرقری فرمان (به زبان ساده)
۱. چرخ جلو را بالا بزنید و چرخ را باز کنید.
۲. مهره سیبک را از توپی باز کنید (معمولاً ۱۷ یا ۱۹).
۳. با سیبککش یا ضربه چکش مخصوص، سیبک را از توپی خارج کنید.
۴. مهره قفل قرقری و سیبک را باز کنید و تعداد دور رزوه را بشمارید (برای تنظیم اولیه).
۵. قرقری را با ابزار مخصوص باز کنید (در بعضی خودروها نیاز به باز کردن جعبه فرمان نیست).
۶. قطعات جدید را با گریس مناسب پر کنید و ببندید.
۷. تعداد دور رزوه را دقیقاً مثل قبل تنظیم کنید.
۸. همه چیز را با گشتاور صحیح ببندید.
۹. خودرو را پایین بیاورید و حتماً به جلوبندیساز برای میزان فرمان دقیق مراجعه کنید.
نکات طلایی که کمتر کسی میگوید
• هر وقت لاستیک جلو را عوض میکنید، حتماً زیر گردگیرهای سیبک و قرقری را نگاه کنید.
• اگر گردگیر پاره بود، حتی اگر هنوز لقی ندارد، همان موقع تعویض کنید (چون چند ماه دیگر حتماً لقی میدهد).
• بعد از تعویض سیبک و قرقری، تا وقتی میزان فرمان نزنید، لاستیکها دندانهای میخورند.
• در جاده خاکی و دستانداز زیاد، هر ۲۰–۳۰ هزار کیلومتر یک بار زیر ماشین را چک کنید.
